سونھن جو تصور
اٽلي جي تاريخ، پينٽنگز، تصويرون ۽ مجسما وغيرہ گهڻن ماڻھن لاء ڇڪ جو باعث آهن. هتان ئي رينازان ۽ روشن خيالي جي شروعات ٿي، جيڪا پوء يورپ جي گهڻن ملڪن ۾ پھتي. ان سڀڪجهہ کي پسڻ لاء هو اتي وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ هو خاص طور اٽلي جي شھر فلورنس جو ذڪر ڪري ٿو، جتان رينازان جي شروعات ٿي ۽ اھو پنھنجي تاريخ، آرٽ ۽ آرڪيٽيڪچر جي ڪري ڄاتو وڃي ٿو.
يونيسڪو پاران ڪجهہ ڏينھن لاء هو فلسطين ۾ تعليم جي سلسلي ۾ ويو هو. ويزا يونيسڪو پاران هو. تل ابيب ايئرپورٽ تي لھڻ کانپوء هو يروشلم ۽ ٻين مختلف شھرن ۾ ويو. هو حضرت سليمان جي محل هيڪل سليماني جو ذڪر ڪري ٿو، جنھن کي رومن بادشاه ڊاهي ڇڏيو هو ۽ جنھن جي جاء تي ديوارگريہ تي يھودي مٿو رکي روئندا آهن. سندن اهو عزم آهي تہ هڪ ڏينھن هو هيڪل سليماني کي ضرور بحال ڪري سگهندا. سندس هڪ مشاهدو اهو هو تہ اسرائيل جي حڪومت جي فلسطينين جي تعليم ۾ دلچسپي جو هڪ ڪارڻ اهو هو تہ ان چاهيو ٿي تہ فلسطيني نوجوان تعليم حاصل ڪري ٻاهر هليا وڃن ۽ هتي آزادي جي تحريڪ جو حصو نہ بڻجن. هو پوء غزه جي پٽي ۾ ويو. حماس پاران هتان پي ايل او کي بيدخل ڪرڻ کانپوء اهو علائقو ڄڻ حماس جو موڪز آهي، جنھن جون وقت بوقت اسرائيل سان جهڙپون ٿينديون رهنديون آهن ۽ هن وقت ان هڪ جنگ جي صورت اختيار ڪئي آهي. ان جي هڪ پاسي سنائي جو رڻ پٽ آهي. ڪنھن وقت ۾ اهو مصر جو حصو هو. هتان جا لکين ماڻھو ڄڻ هڪ کليل جيل ۾ رهي رهيا آهن. مصر پاران بہ هن وقت ان واٽ کي بند ڪيو ويو آهي، جتان مصر مان اچ وڃ ٿي سگهي. اتي روز ڌماڪا ٿيڻ هڪ معمول جي ڳالھہ هئي. هڪ پاسي اسرائيلي فوج جي مداخلت ۽ هراس هو پر ٻئي پاسي فلسطينين جي مزاحمت هئي. هن هڪ اسڪول جو ذڪر ڪيو آهي، جتي اسرائيلي فوجي ڪنھن مشڪوڪ ماڻھو جي ڳولھا ۾ داخل ٿين ٿا تہ شاگرد ڪلاسن جو بائيڪاٽ ڪن ٿا ۽ فوجين کي مجبور ٿي اتان وڃڻو پئي ٿو. هو اتان جي ماڻھن سان مختلف گڏجاڻين ۾ اهو محسوس ڪري ٿو تہ اهي خاص طور اردن جي شاه حسين جي ذڪر کي پسند نہ ٿا ڪن. ان جو ڪارڻ شاه حسين پاران فلسطينين جي مزاحمت کي ختم ڪرڻ لاء انھن خلاف فوجي آپريشن ڪرڻ هو. جنگ کان اڳ هتان جا گهڻا ماڻھو روز روزگار خاطر اسرائيل ويندا هئا.
گهڻو عرصو مولوي عبدالحق سان انجمن ترقي اردو ۾ ڪم ڪرڻ ۽ هندي اردو تنازعي جي ڪري هو اردو جي پاڪستان ۾ حيثيت متعلق گهڻو حساس آهي. ملڪ ۾ اردو جي لاء هو قومي ٻولي جي حيثيت تي زور ڏئي ٿو، پر ساڳي وقت پاڪستان جي ٻين ٻولين متعلق سندس اهو موقف آهي تہ انھن کي بہ ترقي وٺائڻ گهرجي. سندس چوڻ آهي تہ جڏهين مھاجر سنڌ ۾ آيا تہ سنڌين پاران انھن جي آجيان ڪئي ويئي ۽ سٺو ورتاء ڪيو ويو. پر جڏهين هتي اهڙا ماڻھو اچڻ شروع ٿيا، جن جو مقصد ملڪيتن ۽ زمينن تي قبضا ڪرڻ هو تہ پوء منجهن اختلاف پيدا ٿيڻ شروع ٿيا.
پنھنجي آخري عمر ۾ ليکڪ ڊاڪٽرن جي غلطي ۽ لاپرواهي ڪري بينائي کان محروم ٿي ويو. ان موقعي تي سندس ٻارن ۽ زال جي ساٿ ۽ سھڪار سان هن پنھنجي زندگي گذاري۽ پنھنجن ڪجهہ ڪتابن کي مڪمل ڪري سگهيو.