بنگال ۾ ڏڪار
ان وقت ممڪن آهي تہ اناج جي سپلائي چڱي مقدار ۾ هجي پر ساڳي طرح ٻي مھاڀاري جنگ ۽ جاپان جي برما ۽ سنگاپور تي قبضي جي ڪري اتان چانور اچڻ بند ٿي ويا هئا. بنگال ۾ هڪ تہ فوج جو تعداد وڌي ويو هو ۽ ٻيو مختلف فوجي رٿائن جي ڪري اتي ٻين علائقن مان گهڻا ماڻھو اچي ويا هئا، جنھن جي ڪري اناج جي طلب ۾ واڌارو ٿي ويو هو ۡ۽ ان جون قيمتون ڏينھون ڏينھن تيزي سان وڌي رهيون هيون. اهڙي ريت اهو غريب ماڻھو جي پھچ کان ٻاهر ٿي ويو هو. هڪ تہ ان جو گهڻو اثر غريب ماڻھن ۽ ٻيو شھرن کان وڌيڪ ٻھراڙين تي پيو هو. بک کان بيحال ماڻھو ۽ گهڻن جا لاش روڊن رستن تي بيا هوندا هئا. ڪجهہ بنگالي مئگزين ۽ اخبارون، جن کي پڻ سينسر ڪيو ويندو هو، ان صورتحال کي رپورٽ ڪندا هئا، پر انھن جو گهڻو اثر نہ هو جڏهين تہ حڪومت انگريزي ميڊيا ۽ خاص طور ڪلڪتي جي وڏي اخبار اسٽيٽسمين تي ان سڄي صورتۡحال کي رپورٽ ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي. ان جو ڪارڻ اهو هو تہ ان وقت جاپان جنگ ۾ برطانيا کي پوئتي پير ڪرڻ تي مجبور ڪيو هو ۽ برطانيا جي حڪومت نہ ٿي چاهيو تہ اخبارن ۾ خبرن اچڻ سان ماڻھن ۾ بيچيني ۽ هندوستان ۽ برطانيا جي ماڻھن ۾ ڪي حڪومت مخالف جذبا پيدا ٿين. پر اسٽيٽسمين جي ايڊيٽر آئن اسٽيفن کان بہ اهو سڀڪجهہ گهڻي عرصي تائين سٺو نہ ٿيو. هن نيٺ ڦاٽ کاڌو ۽ پنھنجي اخبار ۾ ڏڪار جي متاثر ماڻھن جون تصويرون هلائڻ شروع ڪيون. ان وقت هندوستان ۾ تہ پارليمينٽ نہ هئي پر اسٽيٽسمين ۾ اهو سڀڪجهہ اچڻ سان برطانوي پارليامينٽ ۾ ان تي بحث شروع ٿي ويو ۽ حڪومت جي جوابدہي ٿيڻ لڳي. ان صورتحال کي منھن ڏيڻ لاء حڪومت پاران فوڊ راشننگ جو نظام قائم ڪيو ويو، پر ان سان ٻھراڙين جي صورتحال اڃا خراب ٿي ويئي. ڇاڪاڻ تہ حڪومت شھرن جي ضرورت کي پوري ڪرڻ لاء ٻھراڙين مان اناج خريد ڪرڻ شروع ڪيو جنھن جي ڪري اتي صورتحال اڃا خراب ٿي ويئي. ان وقت ليکڪ پنھنجي پيءُ سان جيڪو ڪنھن ڪم سانگي ڪلڪتي وڃي رهيو، هو شھر کي ڏسڻ جي شوق ۾ اتي ويو. اتي ان بک ۾ پاه ٿيل ۽ بک وگهي مري ويل ماڻھن جا لاش سڙڪن تي پيل ڏٺا. ان ڏڪار جي ڪري اٽڪل ٽيه لک ماڻھو مري ويا هئا. ان وقت کيس اها هڪ جذباتي سوچ آئي تہ هو وڏو ٿي ان ڏڪار کي ختم ڪندو. پر جڏهين هن پنھنجي استاد سان اها ڳالھہ ڪئي تہ هن کيس چيو تہ اها ڳالھہ ممڪن ناهي. هن پوء دنيا جي گهڻن ملڪن ۾ ڏڪار جي صورتحال، ان جي ڪارڻن ۽ ان کي ختم ڪرڻ جي اپائن تي تحقيق ڪئي.
ايسٽ انڊيا ڪمپني جي بنگال تي قبضي جي شروعاتي سالن 1769 ۽ 1770 ۾ ڪمپني ۽ ان جي آفيسرن جي ڦرمار جي ڪري بنگال هڪ بدترين ڏڪار مان گذريو هو. ان وقت بہ اٽڪل ٽيھہ لک ماڻھو بک ۽ ڏڪار جي ڪارڻن جي ڪري مري ويا هئا. ان ڏڪار برطانيا جي جمھوريت ۽ ميديا جي آزادي وغيرہ جي دعوائن کي وائکو ڪري ڇڏيو هو. پنھنجي ملڪ ۾ تہ اهي شيون انھن ماڻھن کي ڏنيون هيون پر هندوستان ۾ اهي ڏيڻ لاء تيار نہ هئا. 1770 ۾ ڪلائيو ۽ ڪمپني جي ڪجهہ ٻين عملدارن تي پارليامينٽ ۽ ڪيس وغيرہ هلايو ويو ۽ ڪجهہ کي سزائون بہ ڏنيون ويون هيون.
جمھوريت ۽ ميڊيا جي آزادي جي ڪري حڪمرانن جي جوابدہي ٿئي ٿي ۽ انھن جي ڪارڪردگي بھتر ٿئي ٿي. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ ان وقت جيڪڏهين هندوستان ۾ جمھوريت ۽ ميڊيا جي آزادي هجي ها تہ ڏڪار جي ايڏي شديد صورتحال نہ ٿئي ها. ان جو ثبوت اهو آهي تہ 1947 ۾ هندوستان جي آزادي کان پوء ملڪ ۾ جمھوريت ۽ ميڊيا جي آزادي جي ڪري اهڙي ڪنھن ڏڪار وغيرہ جي صورتحال کي منھن ڏيڻو نہ پيو آهي.
جنگ جي دوران برطانيا هندوستان جي نوآبادي جي ڀيٽ ۾ پنھنجي ملڪ جي خوراڪ ۽ صحت وغيرہ جي صورتحال تي گهڻو ڌيان ڏنو هو. ليکڪ 1953 ۾ جڏهين ڪيمبريج ويو تہ کيس اتي خبر پيئي تہ هڪ تہ جنگ هلندي انگلينڊ ۽ ويلز جي عام ماڻھن جي خوراڪ جي گهٽتائي واري مسئلي ۾ سڌارو آيو هو ۽ ٻيو تہ ماڻھن کي صحت جون وڌيڪ سھولتون ڏنيون ويون هيون جيڪي جنگ کان پوء بہ جاري رهيون. اهو هڪ نوآبادي ۽ حڪمران ملڪ جي ماڻھن سان ورتاء جو فرق هو. ان صورتحال ۽ تضاد تي ٽيگور پنھنجي آخري ليڪچر ۾ ڳالھائيندي چيو هو تہ آئون حڪمراني جي ٻن نظامن، جن مان هڪ سھڪار ۽ ٻيو استحصال تي ٻڌل آهي، جن اهڙين متضاد حالتن کي ممڪن بڻايو آهي ۾ موجود تضاد کي بيان ڪرڻ کان نہ ٿو رهي سگهان.
ليکڪ انگلينڊ ۾ اسٽيٽسمين جي ايڊيٽر آئن اسٽيفن سان ملاقات ڪئي ۽ کيس ان ڳالھہ تي ساراهيو تہ سندس همت ۽ ڏڪار جي ستايل ماڻھن کي ڪوريج ڏيڻ جي ڪري لکين ماڻھن جي جان بچي ويئي.