ڪالاش جا ڪافر ۽ ٻاهرين دنيا
برف جي ڪري رستا بند هئڻ ڪري چترال سردين جي موسم ۾ گهڻو عرصو باقي ملڪ کان ڪٽيل رهندو آهي. لواري سرنگهہ ٺاهڻ جو مقصد اهو هو تہ اهو سڄو سال دنيا سان ڳنڍيل ۽ رابطي ۾ رهي. ذوالفقار علي ڀٽو جي شروع ڪيل اها رٿا سندس حڪومت ختم ٿيڻ کان پوء اڌ ۾ رهجي ويئي ۽ پوء گهڻي عرصي کانپوء مشرف جي دور ۾ ان تي ٻيھر ڪم شروع ڪيو ويو.
ليکڪ پنھنجن ڪجهہ دوستن سان 2004 ۾ جڏهين وري ان پاسي سفر لاء اسھيو تہ هڪ تہ موسم اڳ کان مختلف هئي، ۽ ٻيو لواري سرنگهہ جي مڪمل ٿيڻ جي ڪري اچ وڃ ۾ گهڻي سھولت ٿي پيئي هئي. انھن جي منزل ڪافرن جو ملڪ ڪالاش هئي. افغانستان جي بادشاه امان ﷲ کي ترقي پسند خيالن جو حامل چيو وڃي ٿو، جنھن جي ڪري اتان جا مذهبي عالم سندس مخالف ٿيا هئا. پر ساڳي وقت هن ڪافرن جي ان ملڪ تي قبضو ڪري ان کي نورستان جو نالو ڏنو.
ڪراچي کان سڙڪ ذريعي سفر ڪندي پنڊي، پشاور، مردان، مالاڪنڊ، اپر۽ لوئر دير مان ٿيندو هي قافلو ڪالاش پھتو. ليکڪ انھن علائقن جي ماڻھن، انھن جي رهڻي ڪھڻي ۽ ماضي تي تبصرو ڪندو هلي ٿو. هتي خاص طور ٻڌ مت جي ماضي ۾ موجودگي جا آثارنمايان آهن. افغانستان سان ويجهڙائي ڪري اتان جي صورتحال جا اثر بہ هت ٿين ٿا. افغان مھاجرين ۽ مقامي ماڻھن سان انھن جي ناتن تي پڻ ليکڪ روشني وڌي آهي.
هن وقت ڪافرن جي علائقي ۾ ٻاهرين مداخلت وڌي ويئي آهي. ليکڪ جو چوڻ آهي تہ اتي مختلف جاين تي بورڊ لڳل آهن تہ هتي تبليغ منع آهي پر ائين ناهي. اهو ڪم اتي هلندڙ آهي. اتي ساڳئي گهر ۾ هڪ ڀاءُ ڪافر آهي تہ ٻيو مسلمان. اها ساڳي ڳالھہ مون کي لياري، جتي ذڪرين جو وڏو تعداد رهي ٿو، جي گهڻن گهرن ۾ بہ مشاهدي ۾ آئي، جتي هڪ ئي گهر ۾ رهندڙ هڪ ڀاء ذڪري آهي تہ ٻيو نمازي آهي. ڪافرن جو تعداد ڏينھون ڏينھن گهٽبو ٿو وڃي. ليکڪ چواڻي تہ اهو هن وقت اٽڪل چار هزار آهي. اهو اٽڪل ويھہ سال اڳ جو انگ آهي. هن وقت جي صورتحال يقينن مختلف هوندي. مسلمان ٿيڻ جي صورت ۾ ان ماڻھو جو قرض معاف ٿي ٿو وڃي جيڪو پڻ هتي تبديلي جو هڪ اهم ڪارڻ آهي.
هتان جي ماڻھن لاء اهو مشھور آهي تہ اهي سڪندر مقدوني جي انھن بيمار فوجين جو اولاد آهن، جيڪي سڪندر جي واپس يونان وڃڻ کانپوء هتي رهجي ويا هئا ۽ انھن هتي شاديون ڪيون ۽ گهر وسايا. ان ڪري هتي يونان جي اين جي اوز جو گهڻو عمل دخل ۽ ڪم آهي. گهڻن ماڻھن کي انھن ۾ روزگار بہ حاصل آهي ۽ گهڻن نوجوانن کي اسڪالرشپ وغيرہ تي پڙهائي لاء يونان پڻ موڪليو وڃي ٿو.
هتان جي ماڻھن جو ڪو خاص مذهب ناهي. بس مختلف رسمون آهن. ڪنھن جي مرڻ جي صورت ۾ سندس لاش کي دفن ڪرڻ بجائي ان کي سندس استعمال جي سامان سان گڏ ائين ئي رکيو ويندو هو. پر پوء ان سامان جي چوري ٿيڻ جي ڪري هاڻي لاش کي سامان سان گڏ دفن ڪن ٿا. ليکڪ ان ڳالھہ جي بہ نشاندھي ڪئي آهي تہ جنھن گهر ۾ قضيو ٿيندو آهي، اهو ڄڻ تہ ويل ۾ اچي ويندو آهي. کيس ڪيترن ڏينھن تائين سڄي راڄ کي ماني کارائڻي پوندي آهي جنھن جي لاء ڀلي کيس قرض وٺڻو پئي.
نسواني سونھن جي لحاظ کان اهو علائقو گهڻو مشھور آهي. هتي ائين بہ ٿيو آهي تہ ملڪ جي ٻين حصن مان جيڪي ماڻھو گهمڻ لاء اچن ٿا انھن مان ڪجهہ هتان جي عورتن سان شاديون بہ ڪن ٿا. پر هاڻي ان سلسلي ۾ مقامي ماڻھو ان ڪري بہ وڌيڪ محتاط ٿي ويا آهن تہ گهڻن هتان شاديون ڪري ڇوڪرين کي ڌنڌي ڪرائڻ لاء بازار ۾ وڪڻي ڇڏيو. گهڻن پراڻن قبيلن جيان هتان جا ماڻھو اهو سمجهن ٿا تہ ماهواري دوران عورت ناپاڪ هوندي آهي ۽ اهڙي ريت ان کي گهر وارن کان ڌار ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاء خاص جايون ٺاهيون ويون آهن جتي انھن عورتن کي ان وقت دوران رهايو ويندو آهي. ان سلسلي ۾ يونان جي اين جي اوز پاران پڻ اهڙين جاين جي تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ويئي آهي.
انھن ماڻھن متعلق گهڻيون ڳالھيون مشھور هونديون هيون. انھن مان ڪي سچ تہ ڪي غلط هونديون هيون. اچ وڃ جي ذريعن جي ترقي ڪرڻ ۽ انھن ماڻھن جي ٻي دنيا سان ڳانڍاپي جي ڪري هڪ تہ گهڻين ڳالھين جي اصليت جي خبر پيئي آهي ۽ ٻي ڳالھہ تہ انھن جي گهڻين رسمن ۾ تبديلي آئي آهي يا اهي ختم ٿي ويون آهن. هتان جا ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون جديد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. انھن علائقن ۽ ماڻھن متعلق جيڪو تجسس هو اهو هاڻي گهڻي ڀاڱي ختم ٿي ويو آهي.