فيض احمد فيض ۽ سوويت يونين جون يادون
سندس اڳوڻي سوويت يونين سان هڪ ويجهو ناتو رهيو. سوويت انقلاب فيض ۽ ننڍي کنڊ جي ٻين گهڻن نوجوانن لاء هندوستان جي قومي ۽ طبقاتي آزادي جي حوالي سان اتساه جو باعث هو. سندس سوويت ليکڪن سان پھريون واسطو ۽ ملاقات 1949 ۾ لاهور ۾ ترقي پسند ليکڪن جي ڪانفرنس جي موقعي تي ٿي. ان کانپوء 1956 ۾ دھلي ۾ ايشيائي اديبن جي ڪانفرنس ۾ ڪجهہ سوويت اديبن سان ملاقات ٿي. کيس 1962 ۾ لينن پرائز ڏنو ويو. هو پھريون ڀيرو سوويت يونين 1958 ۾ تاشقند ۾ ٿيل افرو ايشيائي ليکڪن جي ڪانفرنس جي موقعي تي ويو، جنھن ۾ شرڪت لاء وڏي مشڪل سان پاڪستان مان ٻن اديبن حفيظ جالنڌري ۽ فيض کي وڃڻ جي اجازت ملي ۽ پوء لاڳيتو سندس ٻہ ٽي ڀيرا اتي وڃڻ ٿيو.
ان ڪانفرنس کانپوء هو 1967 جي تباه ڪن زلزلي کان ڪجهہ وقت پوء تاشقند ويو هو جڏهين شھر ۾ گهڻي تباهي ٿي هئي. ان وقت شھر ۾ تعمير نو جو ڪم جاري هو ۽ پوء جڏهين ستر جي ڏهاڪي ۾ ازبڪ ليکڪن جي دعوت تي اتي پھتو تہ کيس تاشقند بلڪل هڪ نئون شھر نظر آيو. مھمانن کي ميون ۽ ٻين شين جا فارم گهمايا ويا. سندس چوڻ آهي تہ هتي اهو رواج آهي تہ اوهان جنھن بہ گهر ۾ ويندا تہ اوهان کي قھوو تيار ملندو. هتي کين ٻڌايو ويو تہ معاشي لحاظ کان جمھوريہ ڪافي ترقي ڪئي هئي. ڪپهہ جي اپت ۾ اهو دنيا ۾ پھرئين نمبر تي هو ۽ آفريڪا کي پوئتي ڇڏي آيو هو. ازبڪستان جي سرزمين ڄڻ گئس جي سمنڊ تي تري پئي. لکين ڪلوواٽ بجلي، هزارين ڪلو ميٽر روڊ ۽ ڪيترا نوان ڪارخانا قائم ٿيا هئا، پر افسوس ان ڳالھہ جو هو تہ ادب ۽ ثقافت ان رفتار سان ترقي نہ ڪئي هئي. شرف رشيدوف جڏهين مھمانن کي چيو تہ انھن ويٺل ليکڪن کان پڇو تہ ڪيترا نوان ڪتاب لکيا ويا آهن تہ سڀني جو منھن هارجي ويو.
ان وفد کي سمرقند ۽ بخارا جو سير بہ ڪرايو ويو. اتي گور امير جي نالي سان تيمور لنگ جي قبر ۽ ٻيا بہ قديم آثار آهن. پر انھن آثارن جي مناسب سنڀال ناهي ڪئي ويئي ۽ انھن ۾ بخارا جي آثارن جي حالت وڌيڪ خراب هئي. ليکڪ ان تي تبصرو ڪندي لکي ٿو تہ قديم آثارن جي سنڀال جي صورتحال ملڪ جي يورپ واري پاسي بہ ساڳي آهي. انھن جي سنڀال وغيرہ تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي، پر ساڳي وقت هو لکي ٿو تہ جيڪا قوم پنھنجي حال مان مطمئن هوندي آهي، ان کي پنھنجي ماضي جو گهڻو اونو نہ هوندو آهي ۽ جنھن جو حال چڱو نہ هوندو آهي، ان جي ماضي سان وڌيڪ محبت هوندي آهي. هن هڪ نئين قائم ٿيل شھردوشنبہ جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو اڳ نہ هو. اهو انھن ڪجهہ شھرن مان آهي، جيڪي انقلاب کان پوء قائم ٿيا آهن. انقلاب کان اڳ اهو هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جتي پڙي لڳندي هئي ۽ هن وقت اهو تاجڪستان جو گادي جو هنڌ آهي.
فيض جڏهين ماسڪو ويو تہ اهو شھر ان کي لندن ۽ پيرس جھڙن شھرن کان بلڪل مختلف لڳو. هڪ تہ اتي اهو گوڙ شور نہ هو جيڪو انھن شھرن ۾ هوندو آهي. کيس بلڪل ائين لڳو تہ جڏهين هو جيل جي گوڙ شور واري ماحول مان آزاد ٿي گهر آيو هو تہ کيس ٻہ ٽي ڏينھن گهر جي پرسڪون ۽ خاموش ماحول ۾ ننڊ ئي نہ ٿي آئي. ٻي ڳالھہ تہ پھريون ڀيرو اتي وڃڻ مھل کيس اشتھارن وغيرہ لاء نيون سائن ۽ بل بورڊ وغيرہ نظر نہ آيا، جڏهين تہ ٻئي ڀيري اتي وڃڻ مھل اهي ڪجهہ ڪجهہ نظرآيا. سندس چوڻ آهي تہ گادي جي هنڌ هئڻ ڪري ماسڪو ۾ ملڪ جي ٻين شھرن مان مختلف ڪمن ڪارين لاء ايندڙ ماڻھن ۽ ٻين ملڪن جي سياحن وغيرہ جي گهڻي اچ وڃ آهي. پر اتي ايتريون هوٽلون وغيرہ نظر نہ آيون، جيڪي انھن سڀني ماڻھن کي رهائش وغيرہ فراهم ڪري سگهن. هن جڏهين ان متعلق پڇا ڪئي تہ کيس ٻڌايو ويو تہ هتي گهڻا ماڻھو پنھنجن دوستن ۽ مٽن مائٽن وٽ اچي رهندا آهن ۽ کين هوٽل جي رهائش جي ضرورت محسوس نہ ٿيندي آهي.
فيض جو چوڻ آهي تہ ماسڪو جهڙو ڪر دنيا جي اديبن ۽ دانشورن جو هڪ بين الاقوامي مسافرخانو آهي. هتي سوويت يونين جي مختلف جمھوريتن جي اديبن ۽ شاعرن کانسواء دنيا جي مختلف ملڪن جا ليکڪ رهن ٿا. انھن مان گهڻن سان فيض جي ملاقات ٿي. هو خاص طور ترڪي جي شاعر ناظم حڪمت سان پنھنجي ملاقات جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪا 1958 ۾ افروايشيائي ليکڪن جي ڪانفرنس جي موقعي تي ٿي ۽ پوء 1963 ۾ سندس اوچتي وفات تائين سندن پاڻ ۾ رابطو رهيو. هو سندس متعلق لکي ٿو تہ هو ڊگهو عرصو جيل ۾ رهڻ دوران سندس هڪ سٽ ”ڀلي غم ڪيڏا بہ هجن پر پنھنجي شيشي جھڙي دل هميشہ درخشان رکو“ کي ورجائيندو رهندو هو. ماسڪو ۾ انھن ۾ شاعري متعلق پڻ ڳالھہ ٻوله ٿيندي رهندي هئي.
فيض تاشقند ۾ ڪانفرنس جي موقعي تي هڪ مشاعرو بہ رکرايو هو، جيڪو اتان جي ماڻھن لاء هڪ نئين ڳالھہ هئي. اتي ڪلام شاعر بزبان شاعر جو دستور ناهي. هتي ڪنھن خاص تقريب ۾ ڪنھن مشھور شاعر جو ڪلام ٻڌو وڃي ٿو يا تقريب جي مناسبت سان نظم ۽ نثر ٻيئي پيش ٿيندا آهن. هتي اسان جيان شاعر پڙ ۾ ملھہ نہ وڙهندا آهن.
هتي ناظم حڪمت سان سندس شعر جي اسلوب هيئت ۽ لغت تي ڳالھہ ٻولھہ ٿي ۽ اهو سلسلو سندن وچ ۾ گهڻين ملاقاتن ۾ جاري رهيو. ناظم حڪمت جو چوڻ هو تہ قطعي آزاد شاعري يا آزاد نظم جو وجود ممڪن ئي ناهي. جيئن لفظ نظم مان ظاهر آهي. لفظن کي ڪنھن ترتيب ۾ جوڙڻ پڻ هڪ پابندي آهي ۽ مٿان وري شعر جون بنيادي گهرجون ان پابندي کي اڃا وڌائين ٿيون جيئن شعر نثر کان الڳ ِ۽ مٿانھون ٿي سگهي. ڇو تہ شعر موسيقي مان جنم ورتو آهي ان ڪري پھريون شرط ئي اهو آهي تہ اهو مخصوص ردم ۾ هجي ۽ ان ۾ لئہ ۽ آهنگ جي پابندي هجي جيڪا خود شعر جي موضوع مطابق هجي. ان سان گڏوگڏ وري هي بہ فرض ڪيو ويو آهي تہ انھن مخصوص بحرن کانسواء شعر جي تخليق ممڪن ناهي، جيڪا ڳالھہ صحيح ناهي. ان ڪري جو هتي ٻولي جي روزاني ڳالھہ ٻولھہ ۾ ان جو پنھنجو هڪ لڪل ۽ وکريل آهنگ هوندو آهي.جنھن تي ٻڻ ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي. ائين ڪيترا ئي مترنم نوان آوازي آهنگ اخذ ڪري سگهجن ٿا. پنھنجي ٻولي جي فطري آهنگ ۽ ترنم جا نوان امڪان دريافت ڪجن، پر اسين سڀيئي ائين نہ ٿا ڪيون ۽ شعر چوڻ مھل پيروي عربي عروض جي ڪيون ٿا. ڇا لاء؟ ڀلا. پراڻا بحر۽ وزن بہ تہ عربن پنھنجي زبان، ان جي ڳالھہ ٻولهہ، ان جي رجز، پنھنجي گيتن ۽ نغمن مان برآمد ڪيا هئا. اوهان ڪتابن ۾ پڙهيو هوندو تہ ان جي لئي جو ماخذ اٺ جي چال جو ردم آهي. ان موضوع تي ٻنھي جي وچ ۾ گهڻي ڳالھہ ٻولھہ ٿيندي هئي. فيض اتي اليا اهرن برگ، سارتر، چنگيز اعتماتوف، رسول حمزہ توف ۽ ٻين مختلف اديبن سان پڻ ملاقات ڪئي. .
فيض سائيبريا جو بہ دورو ڪيو. هن اتان جي جيڪا تصوير پيش ڪئي آهي اها اسان وٽ ان جي روايتي تصور کان بلڪل ئي مختلف آهي. اسان وٽ ان جو تصور هڪ اهڙي برف جي ريگستان جو آهي، جتي زار جي دور ۾ سياسي مخالفن، باغين ۽ عادي ڏوهارين کي سزا طور موڪليو ويندو هو. هڪ اهڙي سخت زندگي جتان جيئرو موٽي اچڻ ڏکيو هوندو هو. انقلاب کانپوء اتي جيڪا ترقي ٿي آهي ان جي ڪري اتان جو سڄو نقشو ئي بدلجي ويو آهي. اتي نوان شھر قائم ٿيا آهن، مختلف قسم جا فارم، ڪارخانا ۽ معدنيات جا ذخيرا آهن. ان کانسواء اتان جي فطري سونھن آهي جيڪا ماڻھن کي پاڻ ڏانھن ڇڪي ٿي. اڳ ماڻھن کي اتي سزا طور موڪليو ويندو هو پر هاڻي ماڻھو اتي پنھنجي شوق سان ۽ گهمڻ وڃن ٿا.
.فيض گهڻي اصرار کانپوء سوويت يونين جي مختلف دورن متعلق پنھنجين يادگيرين کي هڪ ڪتاب ماه و سال آشنا يادون ڪا مجموعه جي نالي سان قلم بند ڪيو، جيڪو 1979 ۾ ڇپيو. سندس چوڻ آهي تہ هي نہ ڪنھن صحافي جي رپورٽ آهي ۽ نہ ڪنھن مبصر جو تجزياتي مطالعو آهي. اهو تہ بس هڪ دوست ۽ هڪ تماشائي جون يادون آهن