چين ۾ ٻڌ مت
پنجين صدي عيسوي ۾ چين اتر ۽ ڏکڻ ۾ ورهائجي ويو هو. 386 عيسوي ۾ هڪ ترڪ قبيلي جي اڳواڻ خان طوبا گل اتر چين جي مرڪز ۾ پنھنجي حڪومت قائم ڪئي. اها ڪنھن پرڏيھي جي چين ۾ پھرين حڪومت هئي. ان جي پوئينرن پوء هڪ چيني ٻڌ راهب جي هٿان ٻڌ مذهب قبول ڪيو. ڪشن خاندان جي زوال کانپوء اتر چين جي پھرين رياست هئي، جنھن ٻڌمت کي رياستي مذهب جي حيثيت ڏني. اهڙي ريت ڏکڻ ۽ اتر ٻيئي ٻڌ مت جا مرڪز بڻجي ويا. 580 عيسوي ۾ يانگ جيئان اقتدار تي قبضو ڪري، سوئي خاندان جو بنياد وڌو. اها واقعي هڪ عجيب ڳالھہ آهي تہ ٻڌمت جھڙي عدم تشدد واري مذهب ۾ ايڏو ظالم بادشاه ڪيئن آيو، جنھن ماڻھن تي ظلم ڪرڻ سان گڏوگڏ گهڻن علائقن تي حملا ڪري انھن کي فتح ڪيو ۽ اتر چين کي متحد ڪيو. ساڳي وقت هن ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. ايستائين تہ هندوستان مان ايندڙ بڪشو کيس ٻڌ جو نئون جنم قرار ڏيندا هئا. ان جو چوڻ هو تہ چين جي ماڻھن گهرو ويڙه ۽ تشدد وغيرہ جي ڪري، جيڪي ڏک ۽ تڪليفون ڏٺيون آهن ان جو علاج ٻڌ مت ۾ ئي آهي. ساڳي ريت اهو چين جي اتحاد کي بہ ممڪن بڻائي سگهي ٿو. پر سوئي خاندان جي حڪومت رڳو ٻن نسلن تائين رهي ۽ ان کانپوء ٽانگ خاندان حڪومت ۾ آيو، جنھن پڻ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي ۽ ان جي فروغ لاء ڪم ڪيو.
شين زانگ جبلن صحرائن مان ٿيندو، وچ ايشيا جي ملڪن ۾ پھتو جتي ٻڌمت جو گهڻو اثر رسوخ هو ۽ کيس پنھنجي سفر ۾ گهڻيون سھولتون مھيا ڪيون ويون. افغانستان مان ٿيندي جڏهين سنڌو پار ڪري هو گنڌارا ۾ داخل ٿيو ۽ سندس هندوستان جو سفر شروع ٿيو تہ سندس ذهن ۾ ٻڌ جي ان جنم ڀومي متعلق جيڪو تصور هو، ان کي وڏو ڌڪ لڳو. ان جو هڪ ڪارڻ اهو هو تہ سفيد هن جي حملن جو جيڪو طوفان آيو هو، ان ۾ ٻڌ مت کي خاص طور نشانو بڻايو ويو هو. گهڻين خانقائن کي تباه ڪيو ويو ۽ گهڻن راهبن کي قتل ڪيو ويو. ٻيو اهم ڪارڻ اهو هو تہ هندوستان ۾ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ويئي هئي. پوء گپتا خاندان جي حڪومت هئي جن بجائي ٻڌمت جي هندو مذهب جي سرپرستي ٿي ڪئي. ٽيون ڪارڻ ٻڌ راهبن جي سھل پسندي هئي. اهي خانقائن تائين محدود ٿي ويا هئا ۽ ماڻھن ۽ انھن جي مسئلن وغيرہ سان سندن واسطو نہ رهيو هو. شين زانگ 613 عيسوي ۾ جڏهين هندوستان پھتو تہ ان وقت اتر هندوستان ۾ راجا هريش جي حڪومت هئي، جنھن پڻ ان چيني راهب سان ملڻ جو شوق ڏيکاريو. هو هندوستان ۾ تيرنھن سال رهيو. سندس اهم مقصد نلندا جي ٻڌمت جي درسگاه ۾ وڃڻ ۽ اتان جي عالمن کان ٻڌمت متعلق پنھنجن سوالن جا جواب حاصل ڪرڻ هو. هنِ ٻڌمت جي گهڻن پوتر مسودن ۽ ڪتابن کي نقل ڪيو ۽ گهڻين پوتر جاين جي ياترا ڪئي. واپسي لاء کيس بادشاه پاران سواري لاء هاٿي ڏنو ويو، جڏهين تہ مسودن ۽ تحفن کي کڻڻ لاء ڪيئي خچر ۽ گهوڙا ڏنا ويا ۽ واٽ تي مختلف علائقن جا جيڪي بہ حاڪم هئا، انھن کي سندس خاطر تواضع ۽ حفاظت لاء چيو ويو. پر واپسي ۾ ساڻس اها وارتا ٿي تہ طوفان ۽ ٻوڏ جي ڪري هو پاڻ تہ هاٿي تي سوار هئڻ ڪري اٽڪ وٽ سنڌو مان حفاظت سان پار پئجي ويو، پر سندس گهڻا مسودا ۽ ٻيو سامان دريا ۾ لڙهي ويو. پوء ان لاء هن چين مان پنھنجن گهڻن دوستن ۽ واقفڪارن کي خط لکيا پر اهي کيس نہ ملي سگهيا.
هو اٽڪل سورنھن سالن کان پوء چين پھتو. هن چين جي بادشاه کي خط لکي ساڻس هندوستان وڃڻ جي اجازت نہ ملڻ جي باوجود اوڏانھن وڃڻ جي لاء معذرت ڪئي، پر کيس ٻڌايو تہ هو هندوستان مان ٻڌ مت متعلق گهڻو مواد کڻي آيو آهي، جيڪو چين جي ماڻھن لاء ڪارآمد ٿي سگهي ٿو. بادشاه پاران کيس گهڻي عزت ۽ مان ڏنو ويو ۽ کيس چيو ويو تہ هو ان کي چيني ٻولي ۾ ترجمو ڪري. چين ۾ ٻڌ مت جي ڦھلاء ۽ ترقي ۾ شين زانگ سان گڏ چين جي راڻي وو زيٽينگ، جنھن 665 کان 705 پھرين پنھنجي مڙس ۽ پٽن ۽ پوء سڌي ريت حڪومت ڪئي، جو وڏو ڪردار آهي. چين جي تاريخ ۾ اها اڪيلي عورت حڪمران آهي. ڪنفيوشس ازم ۽ ڊوازم چين جا عقيدا ۽ ڌرم هئا. انھن پاران هڪ پرڏيھي مذهب طور ٻڌ مت جي گهڻي مخالفت ۽ مزاحمت ڪئي ويئي پر حڪمرانن جي سرپرستي ڪري اهي ان ۾ ڪامياب نہ ٿي سگهيا ۽ ٻڌمت چين جي گهڻائي جومذهب بڻجي ويو. اهو اهڙو دور هو جڏهين هندوستان جو چين تي وڌ ۾ وڌ اثر هو. هڪ پاسي چين جا گهڻا ماڻھو ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ ۽ پوتر جاين جي ياترا لاء هندوستان ويندا هئا تہ ٻئي پاسي هندوستان جا گهڻا ماڻھو چين ۾ اهم عھدن تي فائز هئا.