اختر حسين رائي پوري: هڪ تعارف
سندس واسطو هڪ سکئي گهراڻي سان هو پر پيءُ پاران پنھنجي زمينن تي توجھہ نہ ڏيڻ ۽ انھن جي مناسب سنڀال نہ هئڻ جي ڪري، اها ملڪيت گهڻي ڀاڱي ختم ٿي ويئي. مئٽرڪ ۾ سٺن نمبرن سان پاس ٿيڻ کانپوء هو وڌيڪ تعليم لاء ڪلڪتي هليو ويو. هتي اڳ ۾ سندس وڏو ڀاء شميم رهيل هو، جيڪو شاعري بہ ڪندو هو. ڪلڪتو علم ۽ ادب جي لحاظ کان اڳتي وڌيل شھر هو ۽ ملڪ جا گهڻا پڙهيل ڳڙهيل ماڻھو جھڙوڪ مولانا آزاد، چراغ حسن حسرت ۽ ٻيا هتي رهندا هئا.انھن مان گهڻن سان سندس ملاقاتون ۽ ڪچھريون بہ ٿينديون هيون. سندس پيءُ پاران ڪنھن مدد نہ ملڻ جي ڪري کيس پڙهائي سان گڏوگڏ نوڪري جي بہ ضرورت هئي. هن مختلف هندي اخبارن ۾ مضمون لکيا ۽ ڊيسڪ تي ڪم ڪيو.
ڪجهہ وقت لاء پڙهڻ لاء هو علي ڳڙه بہ ويو پر کيس اتي مزو نہ آيو. سندس چوڻ آهي شاگردن ۾ اهو اتساه ۽ آدرش نہ هئا ،جيڪي سرسيد جي وقت ۾ هئا. سندن پڙهڻ جو مقصد گهڻو ڪري نوڪري ۽ وڏا عھدا حاصل ڪرڻ هو. سر راس مسعود هتان جو سربراه هو، جيڪو هڪ قابل ماڻھو هو. هڪ ڀيري جواهر لال نھرو ڪٿي ويندي ٽرين ۾ علي ڳڙه مان گذرڻو هو. هن ڪجهہ دوستن سان گڏجي دھلي وڃي کيس گذارش ڪئي تہ هو ڪجهہ وقت لاء علي ڳڙه ۾ ترسي. ان ڳالھہ جي خبر سر راس مسعود کي بہ پئجي ويئي ۽ هو بہ اسٽيشن تي نھرو جي آجيان ڪرڻ لاء پھچي ويو هو، جنھن جي قيمت کيس اها ادا ڪرڻي پيئي تہ کيس نوڪري ۾ توسيع نہ ڏني ويئي. .
سندس چوڻ آهي گانڌي اڙدو هندي تنازعي کي وڌائي ۽ منجهائي ڇڏيو هو. اپريل 1936 ۾ هن ناگپور ۾ علم ۽ ادب جي معاملن تي غور ڪرڻ لاء هڪ ڪانفرنس ڪوٺائي هئي جنھن ۾ بابائي اردو مولوي عبدالحق سان گڏ کيس بہ مدعو ڪيو ويو هو. ان ڪانفرنس ۾ گانڌي بجائي علم و ادب تي ڳالھائڻ جي ٻولي جي معاملي تي ڳالھائڻ شروع ڪيو. اڙدو خلاف سندس ان تقرير ليکڪ ۽ مولوي عبدالحق تي گهڻا منفي اثر ڇڏيا. جيتوڻيڪ گانڌي پوء ان ڳالھہ کي سمجهندي ان جي تدارڪ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر تيسين وقت گذري چڪو هو. هو انجمن ترقي اڙدو جي حوالي سان حيدرآباد دکن ۾ مولوي عبدالحق سان گڏ رهيو۽ ساڻس گهڻو وقت گذاريو. سندس چوڻ آهي تہ مولوي عبدالحق جي شخصيت جيڪا ان وقت هئي ان ۾ ڪراچي ۽ ايستائين تہ دھلي ۾ پھچڻ وقت بہ گهڻو فرق اچي چڪو هو.
هڪ وقت اهڙو آيو جڏهين اخبارن وغيرہ جي بند ٿيڻ جي ڪري ليکڪ لاء روزگار جا ذريعا بند ٿي ويا هئا. ان وقت سندس زال کيس اها صلاح ڏني تہ وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاء يورپ هلجي تہ جيئن روزگار جا وڌيڪ امڪان پيدا ٿي سگهن. هن هندوستان جي انگريزن جي غلامي ۾ هئڻ ڪري برطانيا وڃڻ بجائي فرانس وڃڻ جو فيصلو ڪيو. منجهس ٻولين سکڻ جي صلاحيت هئي. کيس اها صلاح ڏني ويئي تہ هو پيرس ۾ ڪنھن اهڙي خاندان سان رهي جيڪي رڳو فرانسيسي ڳالھائيندا هجن. هن ائين ڪيو ۽ ساڳي وقت انگريزي اخبارن سان گڏ فرينچ اخبارون بہ پڙهڻ لڳو.
پيرس جي شانتي ۽ امن ڪجهہ عرصي کانپوء ٻين مھاڀاري جنگ ۽ جرمن فوجن جي شھر ۾ اچڻ ڪري ختم ٿي ويو. شھر ۾ ڊپ ۽ هراس جي ڪيفيت هئي. پرڏيھين کي گرفتار ڪيو پئي ويو. اتان وڃڻ جي ڪا واٽ نہ هئي. ڪنھن ريت هو اتان جنيوا پھچي ۽ اتان بحري جھاز ۾ هندوستان روانو ٿيو. هو جڏهين جنگ ختم ٿيڻ جي ڪجهہ عرصي کانپوء وري پيرس آيو تہ کيس شھر بلڪل بدليل نظر آيو. عمارتن وغيرہ کانسواء کيس ماڻھن جي روين ۽ سماجي قدرن ۾ وڏو زوال نظر آيو. کيس ڪجهہ دوستن جڏهين سارتر سان ملاقات ڪرائي ۽ کيس اهو ٻڌايو تہ هي اڳ بہ پيرس ۾ رهي چڪو آهي تہ سارتر کانئس پڇيو تہ کيس اڳ جي ۽ هاڻي جي زندگي ۾ ڪھڙو فرق نظر اچي ٿو تہ هن کيس جواب ڏنو تہ زندگي جا قدر ساڳيا نہ رهيا آهن، جنھن تي سارتر کيس چيو تہ ها هاڻي واشنگ مشين انساني قدرن کان وڌيڪ اهم ٿي ويئي آهي.