ٽيگور جي زندگي جا مختلف پاسا
جيتوڻيڪ هندوستان ۽ بنگلاديش ۾ کيس هڪ اهم ۽ عزت واري شخصيت ڪري ليکيو وڃي ٿو پر اولھہ ۾ هن وقت کيس ساڳي ريت نہ ٿو ڏٺو وڃي، جيئن نوبل ايوارڊ ملڻ کان اڳ کيس اتان جي مختلف عالمن۽ شاعرنِ وغيرہ پاران پيش ڪيو ويو هو. کيس هڪ صوفي ڪري پيش ڪيو وڃي ٿو، جيڪوهندوستان جي مختلف مذهبي روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو. ٽيگور هندوستان جي مختلف روايتن ۽ مذهبن مان استفادو ڪيو هو ۽ وٽس ساڳي وقت خدا جو تصور موجود آهي.
ٽيگور وٽ باقاعدي ڪنھن اداري جي ڊگري يا ڊپلوما نہ هو. سندس لاء ملڪ جو تعليمي نظام بوريت جو باعث هو ۽ هن گهڻن تعليمي ادارن ۾ پنھنجي تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڏني هئي. ان جي ردعمل ۾ ئي هن شانتي نڪيتن ۾ وشوا ڀارتي جي نالي سان جيڪو اسڪول قائم ڪيو، اهو بلڪل منفرد هو. هڪ تہ اتي ڪلاس گهڻي ڀاڱي کليل ماحول ۾ ٿيندا هئا ۽ ٻيو تہ اتي ڊسپلن جي بجائي اظھار جي آزادي تي زور ڏنو ويندو هو ۽ شاگرد مختلف معاملن تي کليل نموني بحث مباحثو ڪندا هئا. هتان جي تعليم جي ٻولي انگريزي جي بجائي بنگالي هئي. هتي امتحان لازمي نہ هوندا هئا. ان اداري کي حڪومت پاران ڪا امداد نہ ملندي هئي، معمولي في هوندي هئي. هڪ تہ مختلف فرد ان جي امداد ڪندا هئا جن ۾ مھاتما گانڌي بہ شامل هو.ِ ٻيو تہ نوبل انعام جي رقم کي اداري لاء استعمال ڪيو ويندو هو. هتي مختلف ملڪن جا عالم ۽ ٻيا وڏا ماڻھو شاگردن سان لھہ وچڙه ۾ ايندا هئا. هتان گهڻا وڏا ماڻھو تعليم حاصل ڪري نڪتا جن ۾ ليکڪ پاڻ، مشھور فلم ساز ستيا جيت رائي ۽ سوڀو گيان چنداڻي شامل آهن.
گانڌي جي عزت ڪرڻ جي باوجود هو گهڻن معاملن ۾ کانئس مختلف هو ۽ ساڻس اختلاف بہ ڪندو هو. مثال طور گانڌي اعلانيه پنھنجي زال سميت جنسي ناتن تان هٿ کڻي ويو هو، جڏهين تہ ٽيگور جيتوڻيڪ انھن ۾ احتياط جو قائل هو پر هن ماڳيئي ان تان هٿ نہ کنيو هو. ارجنٽائن جي هڪ عورت سان سندس دوستي هوندي هئي ۽ خط و ڪتابت بہ ٿيندي هئي پر اها ڳالھہ ان کان اڳتي نہ وڌي سگهي. ساڳي ريت گانڌي پاران روز اڌ ڪلاڪ چرخي هلائڻ جي نظرئي جو ٽيگور قائل نہ هو. گانڌي جو خيال هو تہ اهڙي ريت غريب ۽ امير ۾ فرق ختم ٿي ويندو جڏهين تہ ٽيگور اها ڳالھہ ٿي ڪئي تہ ان سان ماڻھو جي ذهني صلاحيت وغيرہ ۾ ڪو واڌارو نہ ٿو ٿئي ۽ اهو رڳو هڪ رينگٽ آهي. بھار ۾ آيل زلزلي جي حوالي سان ٻنھي جو نڪتہ نظر بلڪل مختلف هو. گانڌي جو چوڻ هو تہ اهو هندوستان ۾ گهٽ ذات وارن سان جيڪو ورتاء ڪيو وڃي ٿو. قدرت پاران ان جي سزا ۽ ڏمر آهي. ٽيگور ان جي بجائي ان جي سائنسي ڪارڻن تي وڌيڪ زور ڏيندو هو.
ٽيگور جيتوڻيڪ هندوستان جي روايتن سان پيار ڪندڙ هو پر قوم پرست ۽ انگريزن سان نفرت ڪندڙ نہ هو. انگريز جي ڏاڍ ۽ حاڪميت جي مزاحمت جو هو قائل هو پر ساڳي وقت اولھہ جي ڪلچر، ادب ۽ ايجادن وغيرہ کي پنھنجو ڪرڻ تي بہ زور ڏيندو هو. هو هڪ ايشيائي ملڪ هئڻ جي ناتي جپان جي ترقي جي گهڻي ساراه ڪندو هو. ساڳي وقت هو جپان جي قوم پرستي ۽ ٻين ملڪن خلاف فوجي طاقت جي استعمال جي خلاف هو جيڪا جپان چين ۽ پنھنجن ايشيائي پاڙيسرين خلاف ڪئي هئي. ٽيگور جا سباش چندر بوس سان سٺا ناتا هئا ۽ هو ان کي هڪ غيرفرقيوارانا آزادي جو مجاهد سمجهندو هو. پر بوس جي سياسي سرگرمين جي نئين لاڙي ڪري سندن واٽون ڌار ٿي ويون. بھرحال بوس جي جپان پھچڻ کان اڳ ٽيگور جي وفات ٿي چڪي هئي.
ٽيگور مذهبي تفريق جو قائل نہ هو. هو هندوستان کي مختلف مذهبن جي ماڻھن جن ۾ هندو، مسلم، عيسائي، يھودي ۽ پارسي وغيرہ شامل هئا جو گڏيل گهر سمجهندو هو. مذهبي بنيادن تي ماڻھن کي ورهائڻ ۽ ڌار ڪرڻ سندس لاء هڪ صدمي وانگر هو.
سين جو خيال آهي تہ ٽيگور کي عالمي معاملن جي گهڻي ڄاڻ نہ هئي. هن مئي جون 1926 ۾ پنھنجي اٽلي جي مختصر دوري دوران، جنھن جو بندوبست روم يونيورسٽي جي سنسڪرت جي پروفيسر ڪارلوس فورميچي پاران ڪيو ويو هو، مسوليني جي عنايتن کي قبول ڪيو. ليکڪ کي رومن رولينڊ ۽ ٻين دوستن جي ان سلسلي ۾ تنبيھن تي غور ڪرڻ گهرجي ها، پر هن مسوليني جي زيادتين ۽ ظلم جي ثبوتن کي ڏسڻ کانپوء ان سان پنھنجا ناتا ختم ڪيا.
ٿورن لفظن ۾ اهو چئي سگهجي ٿو تہ ٽيگور جي شخصيت اچ بہ ننڍي کنڊ جي مختلف ملڪن جي ماڻھن لاء هڪ رهنما جي حيثيت رکي ٿي.