فاطمي خلافت جا ڪجهہ پاسا
آفريڪا ۾ وڳوڙ کي منھن ڏيڻ لاء عباسين پاران 800 عيسوي ۾ ابراهيم ابن الاغلب کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو ويو. 908 عيسوي تائين جڏهين فاطمين گادي جي هنڌ رڪادا ۽ ٻين اهم شھرن تي قبضو ڪيو، هڪٻئي پويان ان خاندان جا ڪيئي حڪمران آيا. اهي بنو تميم قبيلي جا نجدي هئا ۽ مذهبي لحاظ کان اهي حنفي مسلڪ جي معتزلہ فڪر جا پوئلڳ هئا. اهي جيتوڻيڪ عباسين کي ڏن ڏيندا هئا، پر گهڻن معاملن ۾ اهي آزاد ۽ خود مختار هئا. اٽلي جي شھر سسلي کي انھن فتح ڪيو هو. جيتوڻيڪ آفريڪا جي انھن علائقن ۾ بربرن جي گهڻائي هئي، پر شام ۽ عراق کان آيل اٽڪل هڪ لک عرب پڻ اتي آباد هئا ۽ سندن اچڻ جو سلسلو لاڳيتو جاري هو.
ابوعبدﷲ ڪوفي سان واسطو رکندڙ هڪ شيعہ اسماعيلي داعي يا مبلغ هو، جنھن کي اسماعيلي امام پاران آفريڪا ۾ تبليغ ۽ مقامي ماڻھن کي منظم ڪرڻ لاء موڪليو ويو هو. هن ارڙنھن سالن جو هڪ ڊگهو عرصو بربر قبيلي ڪٽاما ۾ گذاريو هو ۽ انھن کي فوجي لحاظ کان پڻ منظم ڪيو هو. شروع ۾ اها تحريڪ ڏورانھن علائقن ۾ شروع ٿي ۽ حڪمرانن پاران ان کي گهڻي اهميت نہ ڏني ويئي ۽ ان خلاف فوجي ڪاروائي ڪرڻ کي وقت ۽ وسيلن جو زيان سمجهيو ويو. اهڙي ريت ان جي گهڻي توجھہ بربر قبيلن ڏانھن هئي. شھري علائقن تائين پھچڻ ۾ ان کي گهڻو وقت لڳو.
گادي واري هنڌ رڪادا تي بربرن جي شروعاتي حملن کي پسپا ڪيو ويو. نيٺ 908 عيسوي ۾ جڏهين ابراهيم اغلب اٽلي جي شھر سسلي تي ڪاه ۾ رڌل هو ۽ شھر جي حفاظت لاء مقرر ڪيل سندس ڪمانڊر مال دولت ميڙي اتان ڀڄي چڪو هو، شھر هڪ افراتفري واري صورتحال ۾ هو ۽ ماڻھو ڦرمار ۾ لڳل هئا تہ ابوعبدﷲ رڪادا تي حملو ڪري حالتن کي سنڀاليو ۽ ان کي فتح ڪري ورتو. اصل حڪمراني جو حق امام جو سمجهيو ويو ٿي، پر امام جيئن تہ ان وقت اتي موجود نہ هو ان ڪري اٺ ڏه مھينا کن ابو عبدﷲ ۽ سندس ڀاء ابو عباس اقتدار سنڀاليو. امام جي اچڻ کانپوء اقتدار ان جي حوالي ڪيو ويو.
969 عيسوي ۾ خليفي المعز جي دور ۾ انھن مصر فتح ڪيو ۽ 973 عيسوي ۾ نئين قئم ڪيل شھر قاهره ۾ پنھنجي گادي جو هنڌ منتقل ڪيو. مصر سلطنت جو سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو ۽ هتي مقامي ۽ عرب ڪلچر کي فروغ مليو. بھرحال اها ڳالھہ پنھنجي جاء تي آهي تہ حڪمراني جي هڪ ڊگهي دور جي باوجود، اهي ملڪ جي آبادي جي گهڻائي کي پنھنجي مسلڪ تي نہ آڻي سگهيا.
ان سلسلي ۾ تاريخ جا جيڪي مختلف ذريعا هئا، انھن کي مخالفن پاران سامھون اچڻ نہ ڏنو ويو، يا انھن کي ختم ڪيو ويو. ابن الھشيم جي يادگيرين جو ڪتاب ڪتاب المناظرت يا The Book of Discussion فاطمين جي نظرئي کي سمجهڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي. ان ڪتاب کي ترجمي ۽ ايڊٽ ڪرڻ کانپوءI.B.Tauris ٻئي مواد جي مدد سان پنھنجيِ ڪتاب The Advent of The Fatimids- A- Contemporary Shi I Witness لکي. ابن الھشيم پاڻ شيعہ اسماعيلي مسلڪ جو پوئلڳ هو.
شروع ۾ شھرن ۾ انھن جو گهڻو اثررسوخ نہ هو. مسلڪ جي لحاظ کان شھرن جا عالم ۽ ماڻھو مالڪي ۽ حنفي فرقن ۾ ورهايل هئا. انھن مان پھريون گروه اموي خلافت جي حمايت ڪندو هو ۽ ٻيو بغداد جي عباسين جي پاسي هو. جڏهين تہ شيعن جو تعداد نہ هئڻ برابر هو ۽ جيڪي هئا اهي بہ ڊپ کان پنھنجي سڃاڻپ لڪائي رکندا هئا.
مذهب ئي فاطميد تحريڪ جي اهم سڃاڻپ هئي ۽ شھرن ۾ اچڻ کانپوء ان پاسي ئي انھن گهڻو توجھہ ڏنو. ان سلسلي ۾ حنفي ڄڻ سندن اتحادي هئا. گهڻا حنفي پنھنجو مسلڪ بدلائي فاطمين سان اقتدار ۾ شامل ٿي ويا، جڏهين تہ مالڪين جي حوالي سان اهو معاملو مختلف هو. فاطمين پنھنجي مسلڪ جا ئي قاضي ۽ ٻيا عملدار مقرر ڪيا هئا. عام تاثر اهو آهي تہ اهو دور مذهبي مخالفن لاء خاص طور ڏکيو دور هو. پر ابو عبدﷲ پاڻ سھپ ۽ مذهبي رواداري جو َقائل هو ۽ اڳتي هلي فاطمين نہ رڳو اسلام جي ٻين مختلف فرقن پر غير مسلمن جي حوالي سان بہ سھپ ۽ مذهبي رواداري جو مظاهرو ڪيو.
ڪجهہ عرصي کانپوء جن اهو انقلاب آڻڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو، انھن ۽ امام، جنھن پنھنجي اقتدار کي جائز ثابت ڪرڻ لاء پاڻ کي مھدي سڏائڻ شروع ڪيو هو، ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ شروع ٿيا. امام کي اهو شڪ هو تہ ٻيئي ڀائر، ابو عبدﷲ ۽ ابو عباس ۽ ڪٽاما قبيلي جو ابو موسا ۽ قبيلي جا ٻيا ڪجهہ اڳواڻ سندس خلاف سازشون پيا ڪن ۽ کيس اقتدار کان محروم ڪرڻ چاهين ٿا. ان ۾ هن سمجهيو ٿي تہ اهم ڪردار وڏي ڀاء ابو عباس جو هو، جنھن پنھنجي ننڍي ڀاء کي ان ڳالھہ لاء تيار ڪيو هو. امام پھرئين قدم طور انھن جي حامين کي مختلف علائقن ۾ موڪلي وکيري ڇڏيو جيئن تہ ڪا مضبوط مخالفت ۽ مزاحمت نہ ٿي سگهي ۽ پوء ٻنھي ڀائرن، ابوموسا ۽ ڪٽاما قبيلي جي ڪجهہ ٻين ماڻھن کي ڦاهي ڏيئي ڇڏي.
ٻنھي ڀائرن مان ابو عبدﷲ کي جيتوڻيڪ مذهبي معاملن جي ڄاڻ هئي پر هو مرد ميدان هو ۽ هن ڊگهوعرصو ويڙه ڪندي ۽ جنگين ۾ گذاريو هو جڏهين تہ وڏو ڀاء ابو عباس هڪ دانشور هو ۽ اڪيلائي ۾ پنھنجي ليکي ڪم ڪرڻ کي ترجيح ڏيندو هو. ان وقت اسلامي فلسفي ۽ مذهب جا جيڪي عالم هئا اهي ساڳي وقت يوناني فلسفي جي مختلف مڪتبہ فڪر ۽ خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي خيالن کان گهڻو متاثر هئا. ابو هشيم ۽ ٻنھي ڀائرن خاص طور وڏي ڀاء ابو عباس کي انھن معاملن جي چڱي ريت ڄاڻ هئي. جيتوڻيڪ ڪتاب جو ليکڪ انھن ڀائرن سان ملاقات کان اڳ ئي شيعہ مسلڪ اختيار ڪري فاطمين جي اسماعيلي نظرئي سان متفق ٿي چڪو هو پر هو انھن ڀائرن سان خلافت ۽ امام جعفر صادق کانپوء شيعن جي مختلف فرقن ۾ ورهائجڻ تي تفصيل سان بحث ڪري ٿو. جيئن ان ڪتاب جي نالي مان ظاهر آهي اهو ليکڪ ۽ انھن ٻنھي ڀائرن ۾ بحث مباحثي ۽ مناظري تي ٻڌل آهي.
اها هڪ موروثي خلافت هئي ۽ جيئن ٿيندو آيو آهي تہ وقت سان گڏوگڏ ان ۾ هڪ جمود ايندو ويو. خليفو پنھنجي خول ۾ بند ٿيندو ويو، ۽ وزير وڌيڪ بااختيار ٿيندا ويا. نسلي ۽ سياسي اختلاف وڌنڌا ويا. ڀرپاسي ۾ سلجوڪ، صليبي ۽ ٻين مختلف قوتن جو اثر وڌنڌو ويو ۽ نيٺ 1171 عيسوي ۾ صلاح الدين ايوبي ان کي ختم ڪري، ايوبي سلطنت قائم ڪئي ۽ مصر هڪ ڀيرو ٻيھر نالي ماتر طور ئي عباسي سلطنت جو حصو بڻجي ويو.