يادگيريون ۽ مشاهدا
هندوستان جي بجائي اهي جھازي آمريڪا کان اچي نڪتا. ڪولمبس کي بہ اها خبر نہ پيئي تہ اهي هندوستان جي بجائي ٻي ڪنھن سرزمين تي اچي نڪتا هئا. يورپ جي مختلف ملڪن جي ڏتڙيل، غريب، مھم جو ۽ مذهبي ڏاڍ ۽ امتيازي ورتاء جي شڪار ماڻھن ان نئين سرزمين جو رخ ڪيو. انھن ۾ چرچ خلاف بغاوت ڪندڙ مارٽن لوٿر ڪنگ جي پروٽسٽنٽ پوئلڳن جو هڪ وڏو تعداد هو جن ڪيثولڪ چرچ جي ڏاڍ ۽ ظلم کان بچڻ لاء هتي اچي پناه حاصل ڪئي.
برطانيا پاران جڏهين پنھنجي جنگين جي خرچن کي پوري ڪرڻ لاء پنھنجي آمريڪا جي نوآبادين تي ٽئڪس مڙهڻ شروع ڪيا ويا تہ انھن ان کي مڃڻ کان انڪار ڪندي بغاوت جو اعلان ڪيو ۽ چانھہ جا ذخيرا سمنڊ ۾ ٻوڙي ڇڏيا.
آمريڪا جي هڪ زال مڙس پاران دنيا جي مختلف ملڪن جي اديبن کي ڪجهہ عرصي لاء پنھنجي مرضي مطابق رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو هو. ان مقصد لاء اهي مختلف ذريعن کان رقم هٿ ڪن ٿا. ٽيه چاليه کن ليکڪ هجن ٿا. شروع ۾ اهو پروگرام اٺ مھينن لاء هجي ٿو، پر پوء خرچ جو اندازو ڪندي، ان کي چار مھينن تائين محدود ڪيو وڃي ٿو. ان متعلق گهڻن ليکڪن ۾ اهو تاثر ۽ غلط فھمي هئي تہ اهو سياسي مقصد حاصل ڪرڻ لاء هو، پر ليکڪا جو چوڻ آهي تہ هتي اچي پتو پئي ٿو تہ ائين نہ هو. سندس چوڻ آهي تہ ان پروگرام ۾ فيض احمد فيض بہ شريڪ رهيو آهي. هو مختلف ملڪن، خيالن ۽ نظرين جي ليکڪن سان لھہ وچڙه ۾ اچي ٿي. مصر جي هڪ شاعرہ ۽ انگريزي ادب جي پروفيسر سان سندس ڳالھہ ٻولھہ ٿئي ٿي. هو قبطي عيسائي آهي ۽ سندس خيال آهي تہ اتي قبطين سان امتيازي ورتاء ڪيو وڃي ٿو ۽ سندن آبادي کي گهٽ ڪري ڏيکاريو وڃي ٿو. هو پاڻ کي فرعونن جي اولاد چئي ٿي ۽ سندس چوڻ موجب مصر ۾ کاڌي پيتي جي طور طريقن سميت جيڪي بہ چڱيون شيون آهن، سڀ فرعونن جي زماني جون آهن. برازيل جي هڪ ليکڪ جو چوڻ هو تہ هتي تہ عيش وارا ڏينھن گذاري رهيو آهيان، پر جڏهين هو پنھينجي وطن موٽندو تہ کيس ساڳين تڪليفن، سزائن ۽ ايذائن مان گذرڻو پوندو. ساڳي ريت فلپائين جو هڪ ليکڪ پروگرام شروع ٿيڻ جي ٽن هفتن کانپوء اتي پھتو. کانئس جڏهين ان جو ڪارڻ پڇيو ويو تہ هن ٻڌايو تہ هو سڌو جيل مان هت آيو هو. کيس پيرول تي ان شرط تي آزاد ڪيو ويو هو تہ هو موٽي واپس پنھنجي ملڪ ايندو. ڏکڻ آفريقا جي فاطمہ، جيڪا عيسائي آهي پرسندس ماء پنھنجي مسلمان ساهيڙي کان متاثر ٿي، سندس اهو نالو رکيو هو، ٻڌائي ٿي تہ گذريل رات ٻين وڳي نيويارڪ جي ٽائمزاسڪوائر ۾ جيڪا ڪاري ڇوڪري آوارہ گردي ڪندي نظر آئي هئي، اها آئون هيس. ليکڪا کانئس پڇي ٿي تہ ڇا کيس ڊپ نہ ٿو لڳي تہ هو چئي ٿي تہ منھنجو هڪ ڀاء ڏکڻ آفريقا ۾ جيل ۾ آهي ۽ هڪ مارجي چڪو آهي، جڏهين تہ هو هميشہ هڪ ڇري پاڻ سان رکندي آهي. هو کيس چئي ٿي تہ اوهان ماڻھن کي خبر ناهي تہ زندگي ڇا آهي ۽ ڪيئن گذاربي آهي. سندس هڪ ڊرامو لنڊن ۾ اسٽيج ٿيڻ وارو هو. ڪجهہ وقت کانپوء اوچتو اها خبر پئي ٿي تہ هن هڪ ڌي کي جنم ڏنو هو، جنھن جي پي جي خبر نہ هئي ۽ هڪ ذاتي معاملو هئڻ ڪري ڪير کانئس اهو پڇڻ جي همت بہ نہ پيو ڪري.
ان پروگرام دوران ڪنھن جي بہ ڪٿي وڃڻ تي ڪا پابندي نہ هئي. ليکڪا مختلف جاين تي وڃي ٿي. هو پنھنجن مائٽن سان وقت گذاري ٿي. ساڳي وقت هن آمريڪا جي سماجي زندگي جو مشاهدو بہ ڪيو ۽ ان کي خاص طور پاڪستان ۽ ڀارت سان ڀيٽيو آهي. انھن ملڪن جي هتي رهندڙ ماڻھن جو وڏو مسئلو خاص طور پنھنجي ڌيئرن کي هتان جي ماحول کان محفوظ ڪرڻ هوندو آهي جنھن ۾ ڪيترو ڪامياب ٿيا آهن، ان جا احوال روز ميڊيا ۾ اچن ٿا. ليکڪا نيويارڪ جي پسگردائي ۾ برلنگٽن ۾ پنھنجن ڪجهہ مائٽن وٽ وڃي ٿي ۽ اتي هتان جي زندگي متعلق حال احوال ٿين ٿا. هڪ خيال اهو آهي تہ انفراديت آمريڪي زندگي جي خاصيت آهي، جيڪا ماڻھن جي تخليقي صلاحيتن کي وڌائي ٿي. پر ان سان خاص طور پوڙهن ماڻھن لاء مسئلا پيدا ٿين ٿا ۽ اهي اڪيلائي جو شڪار ٿي وڃن ٿا. هن رستي تي ڪجهہ امير پوڙهي عورتن کي ڏٺو، جن هر ايندڙ ويندڙ کي پئي کيڪاريو تہ من ڪو سندن اڪيلائي جا ڪجهہ پل شيئر ڪري سگهي. سندس چوڻ آهي تہ اتي حڪومت پاران پوڙهن ماڻھن لاء ڌار شھر قائم ڪيا ويا آهن جنھن جو تصور ئي اسان جي ملڪن ۾ ممڪن ناهي.
پاڪستان ۽ ڀارت وانگر کيس آمريڪا جي شھرن ۾ ڪچري جا ڍير ۽ غريب آباديون نظر نہ ٿي آيون. پر جڏهين هو نيويارڪ وڃي رهي هئي تہ کيس پسگردائي ۾ ڪچري جا ڍير ۽ غريبن جا ٻار نظر آيا، جنھن تي هن خوش ٿيندي ٻين کي اهي ڏيکارڻ شروع ڪيا.
ليکڪا آمريڪا ۾ پنھنجن مائٽن سان ڊزني لينڊ ۽ هالي ووڊ بہ گهمي ٿي. اتي هڪ قبرستان، جتي گهڻي ڀاڱي امير ماڻھو ۽ وڏا فنڪار دفن هجن ٿا، ۾ کيس هڪ هيئر ڊريسر ملي ٿو جيڪو مري ويل ماڻھن جا وار وغيرہ ٺاهي ٿو. سندس چوڻ هو تہ انھن ماڻھن جي مائٽن جي اها خواهش هجي ٿي تہ اهي مرڻ کانپوء سھڻا نظر اچن. ان کانپوء هو ڪجهہ اهڙن علائقن ۾ وڃي ٿي جيڪي آمريڪا ميڪسيڪو کان جنگ ذريعي حاصل ڪيا هئا. انھن علائقن ۾ کيس ريڊ انڊين نظر اچن ٿا. انھن لاء اهو تاثر هجي ٿو تہ اهي سست آهن ۽ انھن آمريڪا جي زندگي ۾ اهو مقام حاصل نہ ڪيو آهي جيڪو ڪارن پنھنجي جدوجھد وسيلي حاصل ڪيو آهي. انھن مان گهڻا آمريڪا جي ٻين ماڻھن ۾ ضم ٿي ويا آهن. سندس خيال آهي تہ اهي ماڻھو منگول نسل جا آهن، جيڪي هڪ هزار سال کن اڳ سائيبيريا جي رستي آمريڪا آيا هئا. ڪائو بوائز متعلق سندس خيال آهي تہ اهي منگولن، عرب بدوئن ۽ ٻين اهڙن ماڻھن جيان آهن، جن صحرا جي زندگي گذاري آهي ۽ تھذيبن کي تھس نھس ڪيو آهي.
آمريڪا جو ڏکڻ پنھنجي معاشي ۽ سماجي ترقي جي لحاظ کان اتر آمريڪا کان مختلف آهي. غلامي کي ختم ڪرڻ واري معاملي تي اهو هڪ ڊگهي گهرو ويڙه مان گذريو هو، جنھن جي نتيجي ۾ صدر ابراهام لنڪن قتل ٿي ويو هو. هتي اڃا ڪنھن حد تائين خاندان ۽ ٻين معاملن ۾ يورپ جا قدر موجود آهن.
هو ڪجهہ يونيورسٽين ۾ ليڪچر پروگرام بہ ڪري ٿي ۽ پوء موٽي پنھنجي ماڳ ڏانھن وڃي ٿي جتان هو پروگرام جي ختم ٿيڻ کانپوء پنھنجن مائٽن سان ملڻ لاء آسٽريليا رواني ٿي وڃي ٿي.